Shqiptarët e harruar të Serbisë

Vlora Latifi

Fakti që për Preshevën, Bujanocin dhe Medvegjën përdoren emërtime të ndryshme nga ana e shqiptarëve dhe serbëve pasqyron më së miri kontestimet që mbretërojnë për këtë trevë. Kur u referohen këtyre viseve, shqiptarët përdorin emërtimet: Kosovë Lindore dhe Lugina e Preshevës, ndërsa serbët këtë rajon e quajnë: Jugu i Serbisë e së fundi edhe jugu i Serbisë Qendrore.
Pavarësisht argumenteve të skajshme kundërthënëse gjeopolitike e historike dhe tensioneve të herëpashershme ndëretnike, që kanë sjellë edhe konfrontime të armatosura në mes të dy palëve, pa dyshim se ky konfrontim emërtimesh simbolizon me së miri synimin e paragjykimit të së kaluarës dhe të së ardhmes administrative politike të kësaj nyje, ku jeton me shekuj një pjesë e kombit shqiptar dhe atij serb.
Në shumicën e referencave kulturore shkencore shqiptare, veçanërisht në ato historiografike: Presheva, Bujanoci dhe Medvegja, e cila ka vazhdimësi territoriale me hapësirat e tjera ku jetojnë shqiptarët, konsiderohet si pjesë e ndarë nga trungu etnik shqiptar. Ndërkaq, për opinionin serb, këto treva llogariten si territor që i takon jugut të Serbisë, aty ku gjenden edhe sot.
Siç dihet, subjektet politike shqiptare të komunave të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës patën organizuar një referendum më 1 dhe 2 mars të vitit 1992, ku shumica absolute e votuesve qenë deklaruar për Autonomi Territoriale e Politike, me të drejtë bashkimi me Kosovën. Ky referendum, i cili nuk u njoh as nga Beogradi dhe as nga Bashkësia Ndërkombëtare, shërbeu ndër të tjera për ta legjitimuar veprimin politik shqiptar drejt realizimit të vullnetit të popullit për bashkim me Kosovën. Nga ana e saj, Serbia zyrtare do ta konsiderojë referendumin si vazhdimësi të tendencave separatiste shqiptare.
Por, kulminacioni i konfrontimeve, të këtushme, shqiptaro-serbe u arrit pa dyshim me konfliktin e armatosur që shpërtheu në fillim të vitit 2000, mes pjesëtarëve të gueriljes vendore shqiptare, që e quante veten Ushtria Çlirimtare për Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc dhe atyre të forcave serbe të rendit. Si rezultat i një cikli bisedimesh, në mes delegacionit lokal shqiptar dhe atij qeveritar serb, të ndërmjetësuar nga faktori ndërkombëtar, konflikti i armatosur më se njëvjeçar u përmbyll nëpërmjet Deklaratës së Demilitarizimit, e cila solli çmilitarizimin, çmobilizimin dhe shpërndarjen e UCPMB-es në afat të paraparë, gjegjësisht, më 31 maj të vitit 2001. Ky dokument u mbështet pa rezervë nga të gjitha institucionet ndërkombëtare, sidomos ato perëndimore dhe hapi procesin e post-konfliktit, respektivisht, integrimin e shqiptarëve në sistemin e Republikës së Serbisë. Këtë realitet të ri, zyrtarët shtetërorë të Serbisë e konsideruan si përfundim të kontestimit të çështjes politike të këtij rajoni, pasi, sipas tyre, shqiptarët kishin pranuar me vullnetin e tyre integrimin në sistem, aq më shumë kur ky proces kishte siguruar bekimin e përfaqësuesve politikë dhe ushtarakë të shqiptarëve vendas. Shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, të cilët e konsiderojnë Prishtinën si qendër të tyre shpirtërore, kombëtare dhe kulturore janë nën ombrellën administrative të Beogradit edhe pas referendumit të tyre për bashkim me Kosovën dhe kryengritjes së armatosur, të prirë nga Ushtria Çlirimtare për Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc.
Sidoqoftë, shqiptarët pranuan integrimin në sistem në emër të shpresës së një ripozicionimi më të favorshëm politiko-administrativ dhe të një perspektive ekonomike. Por, për shqiptarët lokalë integrimi në Serbi nuk paraqet atë që duan shpirtërisht ata, aq më tepër kur të merren parasysh reformat e ngecura në institucionet e sistemit. Edhe pse rreth 30 % e popullatës në Serbi është joserbe, parlamenti dhe qeveria republikane janë monoetnike, thotë Skënder Destani nga Bashkimi Demokratik i Luginës. Natyrisht, se rol të veçantë antiintegrues, për shqiptarët e rajonit të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, paraqet edhe relacioni i sotëm Kosovë-Serbi dhe përpjekjen e kësaj të fundit për ta rikthyer pushtetin e saj në Kosovë, në emër të mbrojtjes së pakicës së atjeshme serbe.
Sido që të jetë, pas gjithë kësaj rrjedhe historike, qarqet e gjera vendimmarrëse kanë dilema të hapura rreth së ardhmes së këtij rajoni. Pyetjet që shtrohen nga faktorët diplomatikë është se a e dëshirojnë vërtet shqiptarët integrimin në Serbi? A kanë hequr ata dorë nga dëshira e tyre për bashkim me Kosovën? Sa është i interesuar dhe i angazhuar shteti serb që ta integrojë minoritetin shqiptar? A e ka reformuar Serbia sistemin, sipas standardeve evropiane, që të garantohen me ligj të drejtat e minoriteteve? A ka ndryshuar mendësia shoqërore në Serbi, që të forcohet lojaliteti dhe mirëqenia e minoriteteve për të jetuar me dëshirë në sistem? A mund të funksionojë koncepti i shoqërisë multietnike në rajonin e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, kur ai po has vështirësi të shumta dhe po vihet në dilemë në hapësirat e tjera të ish Jugosllavisë?
Në anën tjetër, në rajon është deklaruar një projekt madhor i përfshirjes në Bashkimin Evropian, i cili, nëpërmjet një procesi të stabilizim-asocimit dhe të aplikimit të kritereve evropiane, do ta gllabëroje Ballkanin Perëndimor. Brenda këtij procesi do të përfshihen disa zhvillime të domosdoshme që ngjallin shpresa te pakicat kombëtare: decentralizimi i pushteteve qendrore dhe relativizimi i kufijve.
Por, sigurisht se standardet evropiane reflektojnë përgjegjësi reciproke, si për pakicat, ashtu edhe për shumicat. Në këtë kontekst, pa dyshim se sfida më e vështirë për shtetin do të jetë që të ballafaqohet me mungesën e luajalitetit të minoritetit ndaj sistemit, i nxitur kryesisht për shkak të politikës diskriminuese të shtetit ndaj saj, ndërsa për shtetin është respektimi i të drejtave të minoritetit, në bazë të standardeve evropiane. Shpeshherë, kjo rrjedhë reflekton kontradikta. Shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës ballafaqohen me një fenomen të njohur edhe për shumë minoritete të tjera në hapësirën ish jugosllave. Ashtu sikur minoritetet serbe dhe kroate që jetojnë jashtë shtetit të tyre amë, edhe shqiptarët e këtushëm, për shkak të parimit ndërkombëtar, i cili nuk lejon ndryshimin e kufijve të brendshëm të ish Jugosllavisë së 74-tës, po detyrohen të integrohen në sistem pa vullnetin e tyre. Ne jetojmë pa vullnetin tonë në Serbi.
“Vullneti dhe dëshira e shqiptarëve të këtushëm është bashkimi me Kosovën dhe nuk do të tërhiqemi kurrë nga kjo dëshirë. -thekson Jonuz Musliu, kryetar i Lëvizjes për Progres Demokratik dhe ish lider politik i gueriljes së shpërbëre shqiptare. Por, liderët lokalë vlerësojnë se, pavarësisht vullnetit të brendshëm, ata nuk mund t`i realizojnë dëshirat e tyre politike pa mbështetjen ndërkombëtare. Natyrisht, se po ta pyesësh secilin shqiptar në rrugë, ai do të thotë se ky rajon duhet t`i bashkëngjitet Kosovës. Por, duhet bërë dallim mes realitetit dhe ëndrrave.”
“Ashtu si serbët, edhe shqiptarët nuk kanë fuqi që të bashkohen në një shtet të përbashkët pa ndihmën e Bashkësisë Ndërkombëtare.” -thekson Shaip Kamberi, njëri nga liderët e Partisë për Veprim Demokratik.
Elita politike shqiptare pohon se zhvillimet rajonale janë ato që pamundësojnë mbështetjen e domosdoshme ndërkombëtare për realizimin e kërkesave të tyre.
“Për momentin, Bashkësia Ndërkombëtare nuk e mbështet shkëputjen e Luginës së Preshevës nga Serbia që të mos shkaktohen trazira të reja, ndoshta edhe në vendet e tjera të rajonit.”- pohon Rami Mustafa, kryetar i Partisë Demokratike Shqiptare.
Megjithë dëshirat për shkëputje nga Serbia, drejtuesit politikë shqiptarë pohojnë njëzëri se e respektojnë pavarësinë e shtetit dhe se për momentin angazhohen për autonomi territoriale.
“Ne angazhohemi për autonomi territoriale dhe politike, ashtu siç janë shprehur shqiptarët e këtushëm në pjesën e parë të referendumit të tyre.” -pohon lideri i Bashkimit Demokratik të Luginës, Skënder Destani.
Disa herë spektri politik i shqiptarëve të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës i ka mohuar akuzat se e refuzon integrimin në sistem, duke e ushqyer separatizmin. Ata kanë theksuar se vetë fakti që shqiptarët janë integruar në pushtet lokal dhe se kanë pranuar të futen në policinë lokale e dëshmon mirëkuptimin e tyre për integrim. Në anën tjetër, që nga përfundimi i konfliktit të armatosur, shqiptarët nuk kanë pranuar të marrin pjesë në zgjedhje të nivelit shtetëror, as në ato republikane, as në ato presidenciale. Kjo është komentuar nga qarqet serbe si dëshmi që shqiptarët nuk e pranojnë Serbinë si shtet të tyre, por angazhohen vetëm për çështjet lokale, aty ku mund ta ushtrojnë pushtetin e tyre. Lidershipi lokal shqiptar mohon se komuniteti i tyre nuk pranon pjesëmarrjen në nivel më të lartë për mungesë luajaliteti.
Është mungesa e vullnetit të shtetit ajo që e zbeh besimin e shqiptarëve për integrim, thotë Shaip Kamberi.
Pra, pavarësisht ideve stereotipe ndaj jetesës së lumtur e të përbashkët: Presheva, Bujanoci dhe Medvegja mbeten ende të ndara etnikisht. Megjithë sukseset e propaganduara rreth policisë multietnike dhe pushteteve lokale multietnike, nuk ka dyshim se ky rajon nuk paraqet ndonjë përjashtim në atë se aty ku takohen shqiptarët dhe serbët, çdo gjë është në prag të konfliktit. Sigurisht se shqiptarët dhe serbët vazhdojnë të jetojnë njëri pranë tjetrit dhe në këtë kontekst, nuk ka dilemë se vetëm konstelacionet e momentit i ndalojnë ata që të zyrtarizojnë ndonjë ndarje faktike.
“Më mirë të ndahemi njëherë e përgjithmonë. Nëse vazhdon kështu, ata do të na i marrin të gjitha institucionet.” -pohon një serb nga Bujanoci.
Serbët lokalë i kanë shprehur disa herë shqetësimet e tyre për shkak të integrimit të shqiptarëve në institucionet administrative dhe në ato të sigurisë serbe.
Sidoqoftë, zhvillimet e tanishme çojnë nga integrimi i shqiptarëve në sistemin e Serbisë. Këtë nuk e mohon asnjë lider politik i shqiptarëve vendas. Integrimi në institucionet serbe është domosdoshmëri e kohës, sqaron Ragmi Mustafa. Në anën tjetër, Kosova, përveç që është dëshirë e shqiptarëve të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit, është edhe model referues për paralelizëm me statusin e pakicës serbe të Kosovës. Nëse serbët integrohen në shoqërinë kosovare, atëherë nuk kemi arsye që të mos integrohemi edhe ne.
“Nuk mund të ketë standarde të veçanta. Çdo ndryshim i strategjisë së Bashkësisë Ndërkombëtare duhet të bazohet mbi parime të njëjta për pakicat kombëtare, kështu që integrimi i shqiptarëve në Serbi duhet të bëhet me intensitet të njëjtë me serbët në Kosovë, -thotë Skënder Destani, -duke shtuar se, nëse puna vjen deri te ripërcaktimi i kufijve në rajon, do të ketë shpresë edhe për njerëzit e këtyre zonave.”
Njëlloj, sikurse serbët e Kosovës, edhe shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës kanë vënë decentralizimin, si parësor, në listën e prioriteteve të momentit.
“Nëse realizohet procesi i decentralizimit në këtë hapësirë, atëherë do të respektohen veçoritë e rajonit dhe do të hapen mundësitë për të krijuar mekanizma që shqiptarët të vendosin vetë për çështjet që u takojnë atyre.” -shpjegon Shaip Kamberi. Sipas tij, kryeqendrat shqiptare nuk përqafojnë ndonjë projekt për bashkëngjitjen e Luginës së Preshevës me Kosovën. Derisa Serbia ushqen dëshirat e serbëve të Kosovës për t`iu bashkëngjitur asaj, një projekt i tillë nuk gëzon përkrahje në Tiranë e në Prishtinë, pohon anëtari i PVD-ës.
Prandaj, pavarësisht diskutimit të përgjithshëm, nuk ka dyshim se shqiptarët po integrohen në Serbi pa vullnetin e tyre. Megjithë se integrimin e tyre në sistem nuk e mbështet as pjesa dërmuese e shoqërisë serbe, për momentin asnjëra palë nuk ka rrugëdalje tjetër, përveç se të pajtohet me fatin e përcaktuar nga më të fuqishmit, ndërkombëtarët. Kështu që shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës lundrojnë në ujërat midis integrimit të padëshiruar në Serbi dhe dëshirës së papranueshme nga të tjerët për bashkim me Kosovën. Në këtë kontekst, ashtu si shumë minoritete të tjera të pakënaqura të ish Jugosllavisë, përpos projektit të quajtur Bashkim Evropian, për momentin atyre nuk u ofrohet ndonjë alternativë tjetër e arsyeshme.

 

English Contents & Different Editorials of the Journal